س 471 - انواع افعال انسان را در ارتباط با جبر و اختيار بيان كنيد ؟ ج - افعالى كه از موجودات خارج از وجود خود مىبينيم ، نسبت به موضوعات به يك تقسيم ابتدائى و اولى به دو قسم منقسم مىشوند : اوّل فعلى كه از طبيعت يك موجود سر مىزند ، بدون اينكه علم آن موجود در صدور آن فعل دخالتى داشته باشد ، مانند رشد و نمو بدن ، و تغذى نباتات ، و حركات اجسام ، چون سردى و روانى آب ، و سنگينى سنگ ، و امثال آن ، مانند سلامتى و مرض ، كه اين گونه آثار و افعال براى ما محسوس هست ، و قائم به خود ما نيز مىشود ، بدون اينكه علم ما به آنها اثرى در بود و نبود آنها دخالتى داشته باشد ، بلكه تنها چيزىكه در بود و نبود آنها مؤثر است ، بود و نبود فاعل طبيعى آنها است . قسم دوم فعلى است كه اگر از فاعلش سر مىزند ، بدان جهت سرمىزند كه معلوم او است ، و علم فاعل بدان تعلق گرفته ، مانند افعال ارادى انسان ، و ساير موجودات داراى شعور . اين قسم از افعال ، وقتى از فاعلش سرمىزند ، كه عملش بدان تعلق گرفته باشد ، يعنى آن را تشخيص و تميز داده باشد ، پس علم به آن فعل آن را از غيرش تميز مىدهد ، و اين تميز و تعيين از اين جهت صورت مىگيرد ، كه فاعل انجام آن فعل را منطبق با كمالى از كمالات خود تشخيص مىدهد ، و خلاصه علم واسطه ميان او و فعل او است . چون فاعل هرچه باشد ، هيچ فعلى را انجام نمىدهد ، مگر آنكه كمال و تماميت وجودش اقتضاى آن را داشته باشد ، و بنابراين فعلى كه از فاعل عالم سر مىزند ، از اين جهت به علم او است ، كه علمش آن افعالى را كه مايه كمال وى است از آن افعالى كه مايهء كمال او نيست جدا كند ، و تشخيص دهد .